Gdzie by\u0142y kobiety przez ostatnie tysi\u0105clecie? Co o nich wiemy? Jakie \u015blady pozostawi\u0142y po sobie? Jak mo\u017cemy przywr\u00f3ci\u0107 pami\u0119\u0107 o nich? Jak\u0105 form\u0119 powinny przyj\u0105\u0107 ewentualne przysz\u0142e pomniki? Na te i inne pytania b\u0119d\u0119 stara\u0142a si\u0119 odpowiedzie\u0107 w niniejszym rozdziale. Swoj\u0105 uwag\u0119 chc\u0119 skupi\u0107 na wizualnych interwencjach w przestrzeni miasta, kt\u00f3re \u015bmia\u0142o mog\u0105 by\u0107 nazwane gestami niepos\u0142usze\u0144stwa spo\u0142ecznego. Zostan\u0105 one om\u00f3wione, mi\u0119dzy innymi, na podstawie moich w\u0142asnych dzia\u0142a\u0144 podejmowanych przez kilkana\u015bcie ostatnich lat pracy tw\u00f3rczej. Przedmiotem rozwa\u017ca\u0144 stanie si\u0119 te\u017c s\u0142aby op\u00f3r<\/i>, polegaj\u0105cy raczej na zawieraniu sojuszy, ni\u017c budowaniu indywidualnej narracji. S\u0142aby op\u00f3r ma du\u017ce szanse sta\u0107 si\u0119 si\u0142\u0105 dotychczas wykluczonych jednostek. To dlatego w ostatnich latach, wraz ze wzrostem \u015bwiadomo\u015bci zapocz\u0105tkowanej przez ruchy feministyczne, podejmowanie wsp\u00f3lnych dzia\u0142a\u0144, organizowanie si\u0119 w grup\u0119, czyli wszelkie formy aktywizmu, sta\u0142y si\u0119 tak popularne. Proponowane przez feministki metody polegaj\u0105ce na deheroizacji i codzienno\u015bci w dzia\u0142aniu <\/b>uw\u0142asnowalniaj\u0105 (empower<\/i>) tych i te, kt\u00f3rym wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce nic nie mog\u0105 albo mog\u0105 niewiele. Sw\u00f3j wyw\u00f3d osnuj\u0119 wok\u00f3\u0142 d\u0142ugofalowej akcji zatytu\u0142owanej \u201eSk\u0142adanie kwiat\u00f3w\u201d, w\u0142\u0105czaj\u0105c do niego projekty z wcze\u015bniejszych lat oraz dzia\u0142ania podejmowane w ramach praktyki dydaktycznej w Instytucie Sztuki Medi\u00f3w Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie. <\/span><\/p>\n Relacja w\u0142adzy i anty-pomniki <\/span><\/b><\/p>\n W Polsce nadal panuje przekonanie, \u017ce pomnik powinien mie\u0107 form\u0119 figuratywn\u0105, dominuj\u0105c\u0105 i dramatyczn\u0105. Odnosz\u0105c si\u0119 do klasycznych wzor\u00f3w figur sytuowanych na wysokim cokole, powstaj\u0105 kolejne, tym razem wsp\u00f3\u0142czesne, upami\u0119tniaj\u0105ce postacie m\u0119skie. W takim uj\u0119ciu formalnym jasne jest, kto patrzy na kogo z g\u00f3ry, kto ma w\u0142adz\u0119, a kto jest zaledwie py\u0142em u jego st\u00f3p. Taki pe\u0142en patosu kanon figuratywnej rze\u017aby pomnikowej by\u0142 \u017cywy r\u00f3wnie\u017c na Akademii Sztuk Pi\u0119knych w Krakowie, kiedy studiowa\u0142am w latach 1999\u20132004. Pomniki konne wielkich wodz\u00f3w wznosz\u0105ce si\u0119 kilkana\u015bcie metr\u00f3w nad naszymi g\u0142owami by\u0142y stawiane jako wz\u00f3r do na\u015bladowania. Im wa\u017cniejsza posta\u0107, tym wy\u017cej stoi, podkre\u015blaj\u0105c relacj\u0119 w\u0142adzy. Paradoksalnie jednak takie pomniki s\u0105 nie zauwa\u017calne, nie anga\u017cuj\u0105 widza, odbiorcy, przechodnia; nierzadko s\u0105 uwielbiane tylko przez go\u0142\u0119bie miejskie, kt\u00f3re walcz\u0105 o miejsce na najwy\u017cszym punkcie, czyli g\u0142owie przedstawionego. Tw\u00f3rca poj\u0119cia \u201eantypomnik\u201d James E. Young, uwa\u017ca, \u017ce tradycyjne pomniki w formie uprzedmiotowionego mitu i prostych obja\u015bnie\u0144 niwecz\u0105 g\u0142\u0119bokie rozumienie historii, zamiast przypomina\u0107 o wa\u017cnych zdarzeniach i sk\u0142ania\u0107 do namys\u0142u. Jako form\u0119 krytyki takiego sposobu upami\u0119tniania, wybra\u0142am sk\u0142adanie nietypowych \u201ekwiat\u00f3w\u201d u st\u00f3p wcze\u015bniej wspomnianych pomnik\u00f3w. Moje mi\u0119kkie kwiaty-rze\u017aby mog\u0105 by\u0107 odbierane w\u0142a\u015bnie jako antypomniki. Niejednokrotnie antypomniki wykorzystuj\u0105 w\u0142a\u015bnie niewidzialno\u015b\u0107, nieoczywisto\u015b\u0107, dzia\u0142ania site-specific<\/i>, zapraszaj\u0105 te\u017c odbiorc\u00f3w do wsp\u00f3\u0142tworzenia ca\u0142o\u015bci. <\/span><\/p>\n Swoim dzia\u0142aniem chcia\u0142am rozpocz\u0105\u0107 dyskusj\u0119 na temat tego, jak upami\u0119tnia\u0107 kobiety? Jak sporz\u0105dza\u0107 kobiece archiwum, jak przechowywa\u0107 pami\u0119\u0107 o kobietach? Z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 istnieje pal\u0105ca potrzeba wynalezienia innej formy ni\u017c te wertykalne rze\u017aby, na kt\u00f3re nikt nie zwraca uwagi. Chcia\u0142aby si\u0119 krzycze\u0107: \u201eKobiety na pomniki!\u201d, ale nie na takie pomniki, jakie maj\u0105 m\u0119\u017cczy\u017ani \u2013 potrzebujemy innych form w przestrzeni wsp\u00f3\u0142czesnego miasta. Drzewa, skwery, ziele\u0144ce, dotleniacze \u2013 wynajd\u017amy co\u015b skal\u0105 bli\u017csze cia\u0142u cz\u0142owieka. Miejsca, gdzie mo\u017cna by\u0107 ca\u0142\u0105 sob\u0105, zatrzyma\u0107 si\u0119, pomy\u015ble\u0107, poczu\u0107. Figury na coko\u0142ach wymuszaj\u0105 jedynie zadzieranie g\u0142owy i padanie na kolana, ewentualnie opuszczanie jej w wypadku tych, co boj\u0105 si\u0119 zuchwale patrze\u0107 ku g\u00f3rze. <\/span><\/p>\n \u017beby zainicjowa\u0107 dyskusj\u0119, zaatakowa\u0142am pomniki mi\u0119kkimi kobiecymi ubraniami. Sk\u0105d si\u0119 wzi\u0119\u0142a ta forma?<\/p>\n Kwiaty <\/span><\/b><\/p>\n Je\u015bli dzi\u015b zwyk\u0142o si\u0119 s\u0105dzi\u0107, \u017ce kobiety z czasem wi\u0119dn\u0105, a m\u0119\u017cczy\u017ani rozkwitaj\u0105, to wynika to przede wszystkim z przedstawie\u0144, kt\u00f3re to wci\u0105\u017c zatruwaj\u0105 nasz\u0105 wyobra\u017ani\u0119, od wied\u017am u Goi po obrazki u Walta Disneya<\/i>.<\/p>\n <\/span><\/p>\n W 2004 roku zosta\u0142am zaproszona na Biennale M\u0142odych w Centrum Rze\u017aby Polskiej w Oro\u0144sku, gdzie po raz pierwszy przeprowadzi\u0142am akcj\u0119 \u201eKwiaty\u201d. Polega\u0142a on na tym, \u017ce rankiem, kiedy wszyscy jeszcze spali, uda\u0142am si\u0119 z torb\u0105 ubra\u0144 do okalaj\u0105cego zabudowania parku, rozbieraj\u0105c si\u0119 z jednego kompletu ubra\u0144 i bielizny i zak\u0142adaj\u0105c drugi, aby rozebra\u0107 si\u0119 ponownie, nieco dalej w bliskim towarzystwie monumentalnych wertykalnych rze\u017ab. Akcja ta by\u0142a reakcj\u0105 na nastroje panuj\u0105ce na Wydziale Rze\u017aby, kt\u00f3ry w\u0142a\u015bnie uko\u0144czy\u0142am. My, kobiety, studentki tego kierunku uznawane by\u0142y\u015bmy jako s\u0142abe, ewentualnie pi\u0119kne, nasza sztuka mia\u0142a szybko zosta\u0107 zapomniana, m\u00f3wiono: \u201etalent dziecko wyssie ci z mlekiem\u201d. W opinii sk\u0142adaj\u0105cego si\u0119 w ogromnej wi\u0119kszo\u015bci z m\u0119\u017cczyzn grona pedagogicznego by\u0142y\u015bmy zbyt s\u0142abe fizycznie, by tworzy\u0107 jedyne prawdziwe i godne uznania monumentalne rze\u017aby. <\/span><\/p>\n Moje efemeryczne i bardzo nietrwa\u0142e kwiaty by\u0142y kobiecymi rze\u017abami, mi\u0119kkimi i delikatnymi. By\u0142y r\u00f3wnie\u017c nieobecno\u015bci\u0105 kobiety, modelki, kt\u00f3ra pozostawi\u0142a po sobie \u015blad oraz pokus\u0119. By\u0142y krytyk\u0105 m\u0119skiego spojrzenia oraz opresyjnej brutalno\u015bci, z jak\u0105 spotykaj\u0105 si\u0119 kobiety, wci\u0105\u017c oceniane za sw\u00f3j wygl\u0105d, a kt\u00f3rych starzenie si\u0119, wi\u0119dniecie czyni je bezu\u017cytecznymi, prze\u017aroczystymi. Magdalena Ujma w recenzji mojej p\u00f3\u017aniejszej wystawy indywidualnej, na kt\u00f3rej powt\u00f3rzy\u0142am gest rozbierania si\u0119 w celu utworzenia kwiat\u00f3w, pisa\u0142a: <\/span><\/p>\n \u201eObiekty roz\u0142o\u017cone na pod\u0142odze maj\u0105 form\u0119 kolist\u0105, mi\u0119kk\u0105, nieregularn\u0105. S\u0105 kolorowymi plamami z niedbale udrapowanych tkanin. Gdy spojrze\u0107 na nie z bliska, trac\u0105 swe biologiczne odniesienia: do grzyb\u00f3w, ple\u015bniowych naro\u015bli czy w\u0142a\u015bnie kwiat\u00f3w. Co w nich uderza, to nie tylko dekoracyjno\u015b\u0107, ale te\u017c i pewna przypadkowo\u015b\u0107. Wra\u017cenie celowo\u015bci znika, gdy zbli\u017cymy si\u0119 do pracy, i rozpoznamy, czym ona jest. A jest \u015bladem pewnego gestu. S\u0105 to po prostu ubrania, zostawione tak, jak to si\u0119 dzieje, gdy je si\u0119 po\u015bpiesznie zrzuca z siebie, po prostu z nich wychodzi, zostawiaj\u0105c je na pod\u0142odze, tam, gdzie si\u0119 sta\u0142o. Tak wi\u0119c obiekty s\u0105 te\u017c \u015bladami intymnych performances artystki\u201d.<\/p>\n Obiektom towarzyszy\u0142a seria fotografii \u2013 fotomonta\u017cy. Kwiaty pokazuj\u0105 nieobecno\u015b\u0107, brakuje osoby, kt\u00f3ra mia\u0142a na sobie ubrania.<\/p>\n Kwiaty dotykaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c innego bardzo wa\u017cnego aspektu, jakim jest starzenie si\u0119 kobiet \u2013 przemijanie ich pospolicie rozumianego pi\u0119kna. Siwienie w\u0142os\u00f3w, pojawianie si\u0119 zmarszczek u kobiety zapowiada wkraczanie w faz\u0119 \u017cycia, kt\u00f3ra budzi spo\u0142ecznie usankcjonowany l\u0119k i odraz\u0119. Nie bez powodu starszy si\u0119 dzieci czarownicami, o zasuszonym ciele i rzadkich w\u0142osach. Kobiety starsze s\u0105 m\u0105drzejsze, bogatsze w do\u015bwiadczenie, a to cechy niepo\u017c\u0105dane, poniewa\u017c zagra\u017caj\u0105 pozycji m\u0119\u017cczyzn. \u201eWied\u017amy\u201d maj\u0105 w\u0142asne zdanie i nie maj\u0105 zahamowani, \u017ceby je wypowiedzie\u0107, dlatego nazywa si\u0119 je pyskatymi j\u0119dzami. Wied\u017ama to ta, co wie. M\u0119drzec budzi szacunek, wied\u017ama za\u015b strach, szyderstwo i kpin\u0119. Co za rozd\u017awi\u0119k w postrzeganiu m\u0105dro\u015bci wynikaj\u0105cej z do\u015bwiadczenia \u017cyciowego u obu p\u0142ci. Co za niesprawiedliwo\u015b\u0107!<\/p>\n Sk\u0142adanie kwiat\u00f3w<\/b><\/p>\n \u201eSk\u0142adanie kwiat\u00f3w\u201d zapocz\u0105tkowane w 2019 roku odbywa w setn\u0105 rocznic\u0119 uzyskania przez kobiety mo\u017cliwo\u015bci studiowania na ASP w Krakowie. Kwiaty utworzone z ubra\u0144, z\u0142o\u017cone u st\u00f3p pomnik\u00f3w s\u0105 symbolem nieobecno\u015bci w \u015bwiadomo\u015bci i \u017cyciu publicznym tych wszystkich kobiet, dzi\u0119ki kt\u00f3rym ten m\u0119\u017cczyzna m\u00f3g\u0142 znale\u017a\u0107 si\u0119 na pomniku. Tych wszystkich, kt\u00f3re z\u0142o\u017cy\u0142y \u017cycie u st\u00f3p swoich \u201epan\u00f3w i w\u0142adc\u00f3w\u201d, kt\u00f3rym odm\u00f3wiono obecno\u015bci w \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecznej, kt\u00f3re przez wieki pozostawa\u0142y niedocenione. Do tej pory wykona\u0142am seri\u0119 dzia\u0142a\u0144 mi\u0119dzy innymi w budynku ASP w Krakowie przy placu Matejki, przy pomniku Legion\u00f3w Pi\u0142sudskiego oraz kilku innych lokalizacjach. W zamy\u015ble praca sk\u0142ada si\u0119 z dokumentacji fotograficznej i wideo bezpo\u015brednich akcji \u201eatakowania\u201d pomnik\u00f3w \u201eKwiatami\u201d \u2013 artystka ubrana w uniform roboczy zostaje przy\u0142apana w trakcie dzia\u0142ania. Dzia\u0142anie to mo\u017ce by\u0107 postrzegane jako forma s\u0142abego oporu, rozbieranie si\u0119 jest bowiem gestem codziennym, prozaicznym, intymnym, prywatnym, mo\u017ce nawet i wstydliwym. Wykorzystanie tego gestu jako forma wizualnej interwencji i z\u0142o\u017cenie bielizny u st\u00f3p figury bohatera mo\u017ce by\u0107 odebrane jako gest zniewa\u017caj\u0105cy z jednej strony, cho\u0107 z drugiej odbiorca daje si\u0119 z\u0142apa\u0107 w pu\u0142apk\u0119 kusz\u0105cego kwiatu, wyobra\u017ania zaczyna projektowa\u0107 obrazy nagiej kobiety, co zazwyczaj kojarzy si\u0119 przyjemnie. <\/span><\/p>\n ASP<\/b><\/p>\n Rozpocz\u0119\u0142am swoje dzia\u0142anie od Akademii Sztuk Pi\u0119knych w Krakowie, bo to uczelnie artystyczne w Polsce (jeszcze pod zaborami) najd\u0142u\u017cej broni\u0142y si\u0119 przed przyjmowaniem w swoje mury kobiet. Pierwsza kobieta, kt\u00f3ra dosta\u0142a si\u0119 na studia artystyczne, by\u0142a studentk\u0105 Wydzia\u0142u Rze\u017aby, tego samego wydzia\u0142u, kt\u00f3ry ja uko\u0144czy\u0142am.<\/p>\n W gmachu g\u0142\u00f3wnym z\u0142o\u017cy\u0142am kwiaty u st\u00f3p kopii rze\u017aby Micha\u0142a Anio\u0142a przedstawiaj\u0105cej Medyceusza (z nagrobka Medyceuszy). Patrzy on ze swej wysoko\u015bci na kobiet\u0119 kl\u0119cz\u0105c\u0105 i uk\u0142adaj\u0105c\u0105 kwiaty. Gest ten mia\u0142 upami\u0119tni\u0107 wszystkie nagie modelki, jakie przez lata pozowa\u0142y na Akademii, oraz studentki, kt\u00f3rym utrudniano rozwini\u0119cie kariery artystycznej, kt\u00f3re ca\u0142y latami pracowa\u0142y nad swoj\u0105 sztuk\u0105, ale nie by\u0142y traktowane powa\u017cnie, nie zapraszano ich na wystawy, wy\u015bmiewano, a dzie\u0142a deprecjonowano. By\u0142 to te\u017c gest niepos\u0142usze\u0144stwa \u2013 jak mo\u017cna rzuca\u0107 szmaty na pomniki?<\/p>\n Accademia di Brera <\/span><\/b><\/p>\n Wiosn\u0105 2019 roku by\u0142am z go\u015bcinnym wyk\u0142adem na Academia di Brera w Mediolanie. Szko\u0142a mie\u015bci si\u0119 w renesansowym pa\u0142acu o imponuj\u0105cym dziedzi\u0144cu. Zdobi\u0105 go figury zas\u0142u\u017conych m\u0119\u017cczyzn zwi\u0105zanych z Mediolanem, oczywi\u015bcie ubranych i tytu\u0142owanych z imienia i nazwiska. S\u0105 to: Carlo Ottavio Castiglioni \u2013 poliglota i numizmatyk, Tommaso Grossi \u2013 pisarz i poeta, Bonaventura Francesco Cavalieri \u2013 w\u0142oski matematyk i astronom, ucze\u0144 Galileusza, Gabrio Piola \u2013 matematyk i fizyk, Pietro Verri \u2013 ekonomista, historyk, pisarz, filozof, Luigi Cagnola \u2013 architekt. Centralnie umieszczony znajduje si\u0119 natomiast \u2013 tym razem nagi, jedynie z listkiem figowym na genitaliach, przedstawiony jako m\u0142ody b\u00f3g \u2013 Napoleon Bonaparte, geniusz wojny. Jak mo\u017cna si\u0119 spodziewa\u0107 \u2013 ani jednej kobiety. Kiedy zobaczy\u0142am ten dziedziniec, moim marzeniem sta\u0142o si\u0119 zrealizowanie tam akcji sk\u0142adania kwiat\u00f3w. W ge\u015bcie solidarno\u015bci oraz jedno\u015bci ponad granicami kobiety, mieszkanki Mediolanu zach\u0119cone przez moj\u0105 przyjaci\u00f3\u0142k\u0119, posz\u0142y na dziedziniec i bez mojego udzia\u0142u powt\u00f3rzy\u0142y gest z\u0142o\u017cenia swoich ubra\u0144 Napoleonowi. Wsp\u00f3lny, a jednak intymny gest implikuj\u0105cy pozostanie nag\u0105, bezbronn\u0105, wystawion\u0105 na zranienie jest form\u0105 s\u0142abego oporu.<\/p>\n Osiem kobiet wesz\u0142o na dziedziniec i rozebra\u0142o si\u0119 symbolicznie u st\u00f3p odlanego z br\u0105zu pomnika Napoleona Bonaparte, autorstwa Canovy i odesz\u0142o w podcienie kru\u017cgank\u00f3w. Pami\u0119ci wszystkich tych nagich modelek, kt\u00f3re przez wieki pozowa\u0142y na tej akademii, oraz wszystkich tych kobiet, kt\u00f3re wspiera\u0142y upami\u0119tnionych. By\u0142 to gest niepos\u0142usze\u0144stwa oraz g\u0142os niezgody na przechodzenie do porz\u0105dku nad trwaj\u0105c\u0105 od dawna niewidzialno\u015bci\u0105 kobiet oraz wszystkich tych niemych mas ludzi b\u0119d\u0105cych narz\u0119dziami w r\u0119kach Napoleona, kt\u00f3rzy bezimienni oddali swoje \u017cycie. W szerszym kontek\u015bcie dzia\u0142anie to mia\u0142o na celu zanegowanie indywidualizmu archiwum i w\u0142\u0105czenie do niego dotychczas wykluczonych.<\/p>\n Bonaparte \u2013 geniusz wojny, uznawany za jednego z najwi\u0119kszych przyw\u00f3dc\u00f3w wojskowych w historii, maj\u0105cy zap\u0119dy dyktatorskie, totalitarne \u2013 by\u0142 w\u0142adc\u0105 Francji i W\u0142och i przez ca\u0142e panowanie prowadzi\u0142 ekspansywn\u0105 polityk\u0119 podboj\u00f3w. Uwa\u017ca si\u0119, \u017ce Kodeks Napoleona, wprowadzony na podleg\u0142ych mu terytoriach, by\u0142 podstaw\u0105 dla nowej cywilizacji oraz kultury. Nowe prawodawstwo przyczyni\u0142o si\u0119 do zako\u0144czenia doby feudalnej, da\u0142o pocz\u0105tek bur\u017cuazji oraz przyczyni\u0142o si\u0119 do rozkwitu kapitalizmu.<\/p>\n Jak wynika z najnowszych odczyta\u0144 historii przez feministyczne badaczki, to wczesny kapitalizm zepchn\u0105\u0142 kobiety do dom\u00f3w \u2013 nieodp\u0142atna praca kobiet by\u0142a potrzebna, aby system ten m\u00f3g\u0142 przynosi\u0107 coraz wi\u0119ksze zyski. W p\u00f3\u017aniejszej historii kapitalizm wykorzystywa\u0142 kobiety w domach, robotnik\u00f3w w fabrykach oraz czarnosk\u00f3rych w koloniach. W\u0142a\u015bnie dlatego gest \u201ez\u0142o\u017cenia kwiat\u00f3w\u201d <\/span>Napoleonowi uwa\u017cam za szczeg\u00f3lnie wa\u017cny. Spojrzenie na przesz\u0142o\u015b\u0107 z tej perspektywy pokazuje utrwalony, lecz nieu\u015bwiadomiony przez wieki model zale\u017cno\u015bci pomi\u0119dzy kapitalizmem a spo\u0142eczn\u0105 degradacj\u0105 kobiet. Ich nieodp\u0142atna praca nie by\u0142a nazywana prac\u0105, a \u201eprowadzeniem domu\u201d, \u201eopiek\u0105 nad dzie\u0107mi i osobami starszymi\u201d i nie przewidywano za ni\u0105 zap\u0142aty. Aby zaoszcz\u0119dzi\u0107, aby kapitalizm m\u00f3g\u0142 si\u0119 rozwija\u0107, wojny mog\u0142y by\u0107 prowadzone, m\u0119\u017cczy\u017ani by\u0107 u w\u0142adzy, ca\u0142a rzesza szarych obywatelek i obywateli musia\u0142a pracowa\u0107 za darmo albo by\u0107 ekstremalnie wykorzystywana. A wszystko to w duchu rozwoju i post\u0119pu.<\/p>\n Magda Lipska w tek\u015bcie Niepodleg\u0142e, czyli o archeologii nier\u00f3wno\u015bci<\/i>, odnosz\u0105c si\u0119 do s\u0142\u00f3w Immanuela Wallersteina, zaznacza, i\u017c wydarzenia takie jak rewolucja francuska czy uchwalenie konstytucji Stan\u00f3w Zjednoczonych, na kt\u00f3re powo\u0142uje si\u0119 ka\u017cda nowoczesna demokracja, w swych zapisach i postanowieniach nie tylko pomija\u0142y kobiety, ale tak\u017ce wszystkich niebia\u0142ych obywateli.<\/p>\n Zatem braterstwo i r\u00f3wno\u015b\u0107 dotyczy\u0142y tylko bia\u0142ych m\u0119\u017cczyzn. <\/i>Kobiet ju\u017c nie. Na tej podstawie fundowane by\u0142y pa\u0144stwa w Europie po I wojnie \u015bwiatowej. W obliczu tego faktu, wa\u017cny staje si\u0119 gest z\u0142o\u017cenia kwiat\u00f3w u st\u00f3p pomnika Marsza\u0142ka J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego, m\u0119\u017cczyzny kt\u00f3ry by\u0142 naczelnikiem pa\u0144stwa polskiego po odzyskaniu przez nie niepodleg\u0142o\u015bci w 1918 roku.<\/p>\n Marsza\u0142ek Pi\u0142sudski<\/b><\/p>\n Jesieni\u0105 2018 roku w zwi\u0105zku z setn\u0105 rocznic\u0105 odzyskania przez Polsk\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie zosta\u0142a otwarta wystawa <\/i>Niepodleg\u0142e. Kobiety a dyskurs narodowy<\/i>. W cytowanej ju\u017c wcze\u015bniej publikacji towarzysz\u0105cej pokazowi mo\u017cemy przeczyta\u0107: <\/span><\/i><\/p>\n \u201eWystawa (\u2026) zacz\u0119\u0142a si\u0119 od pytania nie tyle o nieobecno\u015b\u0107, co niewidzialno\u015b\u0107 kobiet w wymiarze narracji historycznych. Jednak m\u00f3wienie o niewidzialno\u015bci kobiet nie mo\u017ce odbywa\u0107 si\u0119 bez poruszenia spo\u0142ecznego kontekstu, w kt\u00f3rym kobiety funkcjonowa\u0142y, i narracji, w kt\u00f3rych zosta\u0142y osadzone. Patriarchalne, narodowe pa\u0144stwa, w tym Polska, potrzebowa\u0142y kobiet, gdy walczy\u0142y o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 i potrzebuj\u0105 ich nadal, by mog\u0142y si\u0119 rozwija\u0107 i reprodukowa\u0107. Jednak sprowadzenie kobiet do roli reproduktorek narodu, \u015bci\u015ble zwi\u0105zane z narodow\u0105 symbolik\u0105, ukazuj\u0105c\u0105 ojczyzn\u0119 jako matk\u0119, niespecjalnie s\u0142u\u017cy samym kobietom. Upa\u0144stwowienie kobiecego cia\u0142a i jego funkcji rozrodczych do\u015b\u0107 dobrze koresponduje z przywo\u0142an\u0105 przez Federici produkcj\u0105 \u00bbsi\u0142y roboczej\u00ab z jednej, i narodowych mit\u00f3w z drugiej strony\u201d.<\/p>\n W Polsce pod zaborami \u017cywy by\u0142 mit cierpi\u0105cej Matki Ojczyny, gwa\u0142conej, szarpanej, grabionej przez zaborc\u00f3w, deptanej przez wrog\u00f3w, ciepi\u0105cej i p\u0142acz\u0105cej nad losem swoich dzieci \u2013 \u017co\u0142nierzy.<\/b><\/p>\n Cia\u0142o kobiece by\u0142o alegori\u0105 Polski. Tylko w ten wyobra\u017cony spos\u00f3b kobieta by\u0142a obecna w d\u0105\u017ceniach niepodleg\u0142o\u015bciowych. Obecno\u015b\u0107 natomiast kobiet z krwi i ko\u015bci, walcz\u0105cych i nara\u017caj\u0105cych \u017cycie by\u0142a przemilczana. Tekstylne kwiaty z\u0142o\u017cone przeze mnie u st\u00f3p pomnika Marsza\u0142ka Pi\u0142sudskiego oraz Legion\u00f3w s\u0105 po\u015bwi\u0119cone ich pami\u0119ci. M\u00f3wi\u0105 o niewidoczno\u015bci kobiecych postaci w narracji historycznej g\u0142\u00f3wnego nurtu. <\/span>M\u0119ski kanon historyczny omawia bowiem tylko jednostki wybitne (wodz\u00f3w, kr\u00f3l\u00f3w, genera\u0142\u00f3w), marginalizuje za\u015b masy anonimowych postaci, kt\u00f3re tak naprawd\u0119 sk\u0142ada\u0142y si\u0119 na sukces polityki danego przyw\u00f3dcy. Jest to bardzo selektywna forma prezentacji. Nies\u0142yszalne i niewidzialne osoby, kt\u00f3re przyczynia\u0142y si\u0119 do zmian biegu historii, musz\u0105 teraz zosta\u0107 wydobyte na \u015bwiat\u0142o dzienne. A sta\u0107 si\u0119 to mo\u017ce dzi\u0119ki feministycznemu odczytaniu jej zapis\u00f3w. Nale\u017cy przypomnie\u0107 te postaci, kt\u00f3re wspiera\u0142y walcz\u0105cych, opatrywa\u0142y rany, pra\u0142y mundury, gotowa\u0142y jedzenie, ale te\u017c nara\u017ca\u0142y swoje \u017cycie \u2013 bez tego wszystkiego zwyci\u0119stwo nie by\u0142oby mo\u017cliwe. Sprowadzanie ich tylko do roli \u201epodr\u0119cznych\u201d oraz \u201eakuszerek\u201d jest krzywdz\u0105ce i ma <\/span><\/b><\/p>\n w swoje odzwierciedlenie w antycznej koncepcji plato\u0144skiej Chory. Chora<\/i> to <\/i>ta, przez kt\u00f3r\u0105 wszystko przechodzi, ale ona nie jest matk\u0105, jest tylko tunelem. Nie nale\u017cy jej si\u0119 pami\u0119\u0107 ani podziw. <\/span><\/b><\/p>\n G\u0142\u00f3wna narracja historyczna to wieki wykluczenia, mi\u0119dzy innymi kobiet, z tworzenia kultury i historii, a nieobecno\u015b\u0107 ta sprawia, \u017ce pami\u0119\u0107 jest niemo\u017cliwa.<\/b><\/p>\n Rozw\u00f3j feministycznego archiwum otwiera dzi\u015b drog\u0119 zwyczajnym, do tej pory opresjonowanym i wykluczonym podmiotom oraz ich indywidualnym opowie\u015bciom. Nie tylko kobietom, ale wszystkim, kt\u00f3rzy nie byli i nie s\u0105 bia\u0142ym heteroseksualnym m\u0119\u017cczyzn\u0105 z sukcesem, pozycj\u0105 i pieni\u0119dzmi. Pozwala na przekszta\u0142canie historii budowanej dotychczas tylko na podstawie do\u015bwiadcze\u0144 jednostek uprzywilejowanych, b\u0119d\u0105cych m\u0119skimi podmiotami, w histori\u0119 rzeczywi\u015bcie powszechn\u0105. Pokazuje historyczn\u0105 rol\u0119 codziennego znoju, rzeszy podr\u0119cznych i pozostaj\u0105cych w cieniu os\u00f3b.<\/p>\n Prac\u0119 w tym duchu wykonuje obecnie dr hab. Iwona Demko, zbieraj\u0105c \u017cyciorysy kobiet zwi\u0105zanych z Akademi\u0105 Sztuk Pi\u0119knych w Krakowie. W tek\u015bcie zach\u0119caj\u0105cym do przysy\u0142ania jej zg\u0142osze\u0144 pisze:<\/p>\n \u201eGdyby Zofia Baltarowicz-Dzieli\u0144ska nie pisa\u0142a swoich \u017cyciorys\u00f3w, by\u0107 mo\u017ce nie mog\u0142abym odnale\u017a\u0107 po latach jej historii o tym, jak zdoby\u0142a akademi\u0119 jako pierwsza kobieta-studentka w 1917 roku. Nie mog\u0142abym przywr\u00f3ci\u0107 pami\u0119ci o niej\u2026 (\u2026) Piszcie i dbajcie o swoje \u017cyciorysy dziewczyny!\u201d.<\/p>\n Iwona najwi\u0119cej dowiaduje si\u0119 z nieformalnych \u017ar\u00f3de\u0142, przez historyk\u00f3w uznawanych za niegodne zaufania. Jej poszukiwania prowadzone s\u0105 troch\u0119 w poprzek, wykorzystuj\u0105c intuicj\u0119 i wra\u017cliwo\u015b\u0107 artystki. Akty urodzenia, chrztu, zgonu, spisy ludno\u015bci to materia\u0142y archiwalne. Ale Iwona korzysta r\u00f3wnie\u017c z Facebook\u2019a, szukaj\u0105c potomki\u0144 i potomk\u00f3w pierwszych studentek. Media spo\u0142eczno\u015bciowe daj\u0105 nam mo\u017cliwo\u015b\u0107 wyszukiwania os\u00f3b na ca\u0142ym niemal \u015bwiecie i kontaktowania si\u0119 z nimi. Praca nad badaniem przesz\u0142o\u015bci kobiet oraz szukanie ich \u015blad\u00f3w i \u015bwiadectw istnienia jest utrudnione, g\u0142\u00f3wnie przez to, \u017ce kobiety zmienia\u0142y nazwiska, wychodz\u0105c za m\u0105\u017c. Jeszcze trudniej dotrze\u0107 do dokument\u00f3w studentek \u017cydowskiego pochodzenia, tu na przeszkodzie staje nie tylko Zag\u0142ada ludno\u015bci \u017cydowskiej. \u015alad po nich gin\u0105\u0142 r\u00f3wnie\u017c dlatego, \u017ce aby prze\u017cy\u0107 wojn\u0119 nierzadko musia\u0142y przybiera\u0107 inn\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107, zmieni\u0107 imi\u0119, nazwisko, dat\u0119 urodzenia. Po wojnie nie wraca\u0142y do prawdziwych danych, wiod\u0142y dalej swoje-nieswoje \u017cycie, nie wtajemniczaj\u0105c nikogo w te historie.<\/p>\n W rozmowie Iwona m\u00f3wi\u0142a mi, \u017ce szukaj\u0105c \u015blad\u00f3w, trafia r\u00f3wnie\u017c na cmentarze, gdzie na grobach kobiet widniej\u0105 dwa imienia i nazwiska, ka\u017cde z inn\u0105 dat\u0105 urodzin. Natomiast data \u015bmierci jest ta sama. <\/span><\/p>\n Przed feministycznym archiwum stoi zatem wyzwanie: sprawi\u0107, by to, co do tej pory by\u0142o pomijane, bagatelizowane (tak jak trywializowane polowania na czarownice), zosta\u0142o odczarowane, zweryfikowane i zapisane. Wa\u017cne jest, aby zosta\u0142y wprowadzone, mocno do tej pory zachwiane, <\/span>sensowne proporcje pomi\u0119dzy reprezentacjami p\u0142ci. <\/span><\/p>\n Pr\u00f3b\u0119 spojrzenia szerzej, niejako na to wszystko, co poboczne, codzienne, pomijane, niebrane pod uwag\u0119, podejmuje Gunter Grass w alternatywnej wersji historii ludzko\u015bci zawartej w kontrowersyjnej jak si\u0119 okazuje, ksi\u0105\u017cce Turbot.<\/i><\/p>\n Gunter Grass<\/b><\/p>\n Nie wiem, ile kobiet prywatnie z\u0142o\u017cy\u0142o swoje \u017cycie u st\u00f3p pisarza, ale te wszystkie kobiety, kt\u00f3re opisywa\u0142 w Turbocie<\/i> \u2013 opiekunki, kucharki, pocieszycielki, matki, muzy, kochanki s\u0142u\u017c\u0105ce piersi\u0105 dla utulenia m\u0119\u017cczyzny i tak dalej \u2013 w jaki\u015b spos\u00f3b z\u0142o\u017cy\u0142y u st\u00f3p innych m\u0119\u017cczyzn. Czytam t\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119 jako swego rodzaju alternatywn\u0105 histori\u0119 cz\u0142owieka z perspektywy kobiet oraz ich wk\u0142adu w bieg dziej\u00f3w. Aua, Wigga, Mestwina, Dorota z M\u0105tow\u00f3w, Margareta Rusch, Agnieszka, Amanda Woyke, Zofia Rotzoll, Lena Stubbe , Sybilla (Billy), Maria by\u0142y nieobecne w g\u0142\u00f3wnym nurcie narracji historycznej, albo ledwie zarysowane jako dodatki do m\u0119skich dziej\u00f3w. Grass je o\u017cywia, pojawiaj\u0105 si\u0119 z krwi i ko\u015bci, nieposkromione, rozerotyzowane i wolne. Oczywi\u015bcie intencje Grassa nie s\u0105 do ko\u0144ca jasne, nie wiadomo, czyj\u0105 stron\u0119 bierze w Turbocie<\/i>. (Feministki by\u0142y oburzone pewnymi przerysowanymi przedstawieniami oraz stwierdzeniem, \u017ce kobiety we wszystkim s\u0105 r\u00f3wne m\u0119\u017cczy\u017anie, gdy Grass natomiast odmawia mi zdolno\u015bci tworzenia). My\u015bl\u0119 jednak, \u017ce nie jest wa\u017cne po kt\u00f3rej stronie opowiada si\u0119 pisarz, wa\u017cne, \u017ce opowiada mistrzowsko \u201ealternatywn\u0105\u201d histori\u0119 i sk\u0142ania do tw\u00f3rczego dialogu na temat \u201ejedynych prawdziwych\u201d odczyta\u0144 przesz\u0142o\u015bci i ich mo\u017cliwych wersji. <\/span><\/p>\n Jak mo\u017cemy przeczyta\u0107 w ksi\u0105\u017cce pod redakcj\u0105 Marii Janion Gunter Grass i polski Pan Kichot<\/i>, zawieraj\u0105cej rozmow\u0119 z pisarzem przeprowadzon\u0105 w Gda\u0144sku w sierpniu 1981 roku, wst\u0119pnie tematem Turbota<\/i> mia\u0142a by\u0107 historia i rozw\u00f3j ludzkiego wy\u017cywienia. Grass m\u00f3wi\u0142: <\/span><\/p>\n \u201eProblem wy\u017cywienia jest w historiografii, niezale\u017cnie od tego, czy powstaje na Zachodzie czy na Wschodzie, w og\u00f3le nie poruszany. Nasze opisy dziej\u00f3w s\u0105 zorientowane s\u0105 jedynie na polityk\u0119 w\u0142adzy.<\/b> Musia\u0142em napisa\u0107 te\u017c t\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119 przeciwko tradycyjnemu uj\u0119ciu i interpretacji historii. Naukowe dziejopisarstwo powo\u0142uje si\u0119 na dokumenty, wierzy w dokumenty, ujmuje je w porz\u0105dku chronologicznym i tworzy z nich obraz historii. Jednak\u017ce dzisiaj historycy powinni wiedzie\u0107, \u017ce dokumenty \u2013 i to zazwyczaj tendencyjne \u2013 zostawiaj\u0105 po sobie z regu\u0142y zwyci\u0119zcy. Poddani procesom historycznym pokonani i zwyci\u0119\u017ceni dokument\u00f3w nie maj\u0105, s\u0105 niemi (tylko umiej\u0105cy pisa\u0107 mog\u0105 je zostawi\u0107 \u2013 w \u015bredniowieczu na przyk\u0142ad by\u0142 to 1% ludno\u015bci).<\/p>\n Pisarz powinien zrozumie\u0107, \u017ce jego zadaniem jest przywr\u00f3cenie g\u0142osu masom naszej przesz\u0142o\u015bci, dotychczas pozbawionym j\u0119zyka. Powinien odnale\u017a\u0107 za pomoc\u0105 fantazji i wyobra\u017ani dokumenty dok\u0142adniejsze ni\u017c te, kt\u00f3re zosta\u0142y przekazane jako rzekomo autentyczne\u201d. <\/span><\/p>\n Pomnik-\u0142aweczka upami\u0119tniaj\u0105ca tego pisarza stoi w Gda\u0144sku Wrzeszczu, niedaleko kamienicy, w kt\u00f3rej mieszka\u0142. Taka forma siedziska, wraz z figur\u0105, jest popularn\u0105 obecnie alternatyw\u0105, niby bardziej nowoczesn\u0105 i blisk\u0105 cz\u0142owiekowi; mo\u017cna si\u0119 dosi\u0105\u015b\u0107 i zrobi\u0107 sobie pami\u0105tkowe zdj\u0119cie. W ramach odbywaj\u0105cego si\u0119 od kilku lat w Gda\u0144sku festiwalu Grassomania latem 2019 roku zrealizowa\u0142am akcj\u0119 z\u0142o\u017cenia \u201ekwiat\u00f3w\u201d w otoczeniu tej\u017ce \u0142aweczki Guntera Grassa. Pami\u0119ci wszystkich kobiet pojawiaj\u0105cych si\u0119 w Turbocie<\/i>, kt\u00f3rym da\u0142 g\u0142os oraz miejsce w dziejach ludzko\u015bci. Dzi\u0119ki Gunter!<\/p>\n Ciep\u0142o-zimno<\/b><\/p>\n \u201eSk\u0142adanie kwiat\u00f3w\u201d <\/i><\/b>ma pewien zwi\u0105zek z pochodz\u0105c\u0105 2004 roku instalacj\u0105 ciep\u0142o-zimno, kt\u00f3r\u0105 zrealizowa\u0142am w zabytkowym renesansowym Pa\u0142acu Potockich przy Rynku G\u0142\u00f3wnym w Krakowie. Dzia\u0142anie polega\u0142o na u\u0142o\u017ceniu kolorowej mozaiki pomi\u0119dzy tralkami balustrady okalaj\u0105cej dziedziniec na pierwszym pi\u0119trze budynku. Mozaika zosta\u0142a stworzona z u\u017cywanych ubra\u0144, przynios\u0142am je do bia\u0142ego, zimnego, b\u0119d\u0105cego kwintesencj\u0105 m\u0119skiej architektury projektowanej dla oka, pa\u0142acu. Praca ta wskazywa\u0142a na nier\u00f3wno\u015bci w reprezentacji kobiet i m\u0119\u017cczyzn w historii architektury. Kobiety by\u0142y zaledwie dopuszczane do zaj\u0119cia si\u0119 wystrojem wn\u0119trz, ale ju\u017c nie do projektowania budynk\u00f3w. Nawet Bauhaus, kt\u00f3ry wst\u0119pnie zak\u0142ada\u0142 otwarto\u015b\u0107 w przyjmowaniu na studia kobiet i m\u0119\u017cczyzn, zarezerwowa\u0142 dla tych drugich bardziej presti\u017cowe kierunki, jak malarstwo, rze\u017aba i przede wszystkim architektura, kobiety dopuszczaj\u0105c zaledwie do tkactwa oraz dekoracji wn\u0119trz. Architekt by\u0142 m\u0119\u017cczyzn\u0105. <\/span><\/p>\n U\u017cywane ubrania, podarowane przez znajomych, utka\u0142am pomi\u0119dzy tralkami balustrady dziedzi\u0144ca. Ociepli\u0142am fizycznie oraz wizualnie zimn\u0105 architektur\u0119. To, co niskie, bliskie cia\u0142u, nas\u0105czone jego zapachem oraz p\u0142ynami, sta\u0142o si\u0119 materia\u0142em pracy kobiety. Mi\u0119kkim atakiem na zastany porz\u0105dek. S\u0142abym oporem przeciwko jego trwa\u0142o\u015bci. Pozorna dekoracyjno\u015b\u0107 kry\u0142a w sobie potencja\u0142 rebelii i ataku. Jak si\u0119 okaza\u0142o, te kolorowe szmatki mog\u0142y zagrodzi\u0107 architekturze. Tralki zosta\u0142y wykonane z piaskowca, w razie deszczu i zbyt du\u017cej wilgotno\u015bci ubrania mog\u0142y je zabarwi\u0107. Wizualna interwencja, mi\u0119kka, nieagresywna, bez przemocy mog\u0142a \u201ezniszczy\u0107\u201d to, co starano si\u0119 zachowa\u0107 nienaruszone przez kilka wiek\u00f3w. <\/span><\/p>\n W renesansie cia\u0142o m\u0119skie by\u0142o uto\u017csamiane z cia\u0142em ludzkim i uwa\u017cane za idealne, sta\u0142o si\u0119 wzorem i metafor\u0105 dla idealnych miast i budynk\u00f3w pochodz\u0105cych z tamtej epoki, dla architektury czystej, projektowanej dla oka, planowanych przestrzeni b\u0119d\u0105cych pod \u015bcis\u0142\u0105 kontrol\u0105 architekta, a nie \u017cywych organizm\u00f3w. Diana Agrest pisze, \u017ce m\u0119ski antropomorfizm by\u0142 naczelnym systemem zachodniej architektury, ju\u017c od Witruwiusza. Kontrolowan\u0105, czyst\u0105 przestrze\u0144 uwa\u017cano za m\u0119sk\u0105, a t\u0119 zanieczyszczon\u0105 cia\u0142ami, niekontrolowan\u0105, zakurzon\u0105 i nosz\u0105c\u0105 \u015blady codzienno\u015bci za przynale\u017cn\u0105 kobiecie. Pisa\u0142a o tym Gulsum Baydar w Figures of wo\/man in contemporary architectural discourse<\/i>. Takie warto\u015bciowanie jest sp\u00f3jne z og\u00f3lnym stosunkiem patriarchalnej w\u0142adzy do tego, co ciemne, wyst\u0119pne i diabelskie. Od XVI wieku wszelkie formy niepos\u0142usze\u0144stwa oraz niezale\u017cno\u015bci kobiet by\u0142y zdecydowanie pi\u0119tnowane, a pokazowe procesy czarownic w czasach renesansu mia\u0142y je do tego zniech\u0119ci\u0107.<\/p>\n Warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce to, co dzia\u0142o si\u0119 w\u00f3wczas na starym kontynencie z kobietami, dzia\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c z tymi, kt\u00f3rych na si\u0142\u0119 chrystianizowano; wykorzystywano, a nierzadko mordowano w nowo podbitych rejonach \u015bwiata. <\/span><\/p>\n Lady Boss <\/span><\/b><\/p>\n Historia tych koszulek wi\u0105\u017ce si\u0119 pewn\u0105 anegdot\u0105. Latem 2016 roku do Polski przyjecha\u0142 Iddi Bashir, artysta z Nairobi zwi\u0105zany z Fundacja Razem Pamoja. Mieli\u015bmy razem pracowa\u0107. Nie by\u0142o \u0142atwo, Iddi tytu\u0142owa\u0142 mnie \u201elady boss\u201d, tym samym ustalaj\u0105c hierarchi\u0119: to ja mia\u0142am decydowa\u0107 i wymy\u015bla\u0107 projekt, on chcia\u0142 pozosta\u0107 narz\u0119dziem w moich r\u0119kach. Praca na partnerskich zasadach nie by\u0142a mo\u017cliwa. U\u015bwiadomi\u0142o mi to, jak trudno wyj\u015b\u0107 poza narzucon\u0105 przez kolonizator\u00f3w relacj\u0119: bia\u0142a kobieta automatycznie staje si\u0119 \u201elady boss\u201d, cho\u0107 wcale nie chce ni\u0105 by\u0107. Iddi jest artyst\u0105, by\u0142 ju\u017c wcze\u015bniej w Europie, ma otwarty umys\u0142, jest tw\u00f3rc\u0105, a jednak nadal tkwi w tym szablonie. Tym mocniej tkwi w nim przeci\u0119tny mieszkaniec Kenii, co rzutuje na metody i mo\u017cliwo\u015bci pracy\/wsp\u00f3\u0142pracy pomi\u0119dzy nami. By\u0142am w Nairobi ju\u017c kilkukrotnie, za ka\u017cdym razem podejmuj\u0105c dzia\u0142ania z tamtejsz\u0105 sp\u00f3\u0142dzielni\u0105 kobiet Cooperativa Ushirika, maj\u0105c\u0105 pomaga\u0107 w uw\u0142asnowolnieniu (empowerment<\/i>) kobiet ze slumsu Mathare. Oferowana przez sp\u00f3\u0142dzielni\u0119 nauka umiej\u0119tno\u015bci, samo\u015bwiadomo\u015b\u0107 i mo\u017cliwo\u015b\u0107 usamodzielnienia si\u0119 s\u0105 dla cz\u0142onki\u0144 narz\u0119dziami do bycia \u201epaniami samych siebie\u201d. W ramach jednego z naszych wsp\u00f3lnych dzia\u0142a\u0144 symbolicznie odda\u0142am tamtejszym kobietom tytu\u0142 \u201elady boss\u201d, a one go ch\u0119tnie przyj\u0119\u0142y. Ten gest przyj\u0105\u0142 posta\u0107 prostych bia\u0142ych T-shirt\u00f3w, na kt\u00f3re ka\u017cda z cz\u0142onki\u0144 naszy\u0142a has\u0142o. Kobiety nosi\u0142y je podczas wernisa\u017cu oraz wsp\u00f3lnego ta\u0144ca przed Mathare Art Gallery, w pewien spos\u00f3b manifestuj\u0105c rodz\u0105c\u0105 si\u0119 samo\u015bwiadomo\u015b\u0107.<\/p>\n W dzia\u0142aniu tym zwracam uwag\u0119 na fakt, \u017ce czarnosk\u00f3ra kobieta w procesie kolonizacji zosta\u0142a poni\u017cona najbardziej spo\u015br\u00f3d wszystkich, a jej status w dzisiejszym dzikim kapitalizmie jest nadal z\u0142y. Potrzeba na pewno d\u0142ugiej pracy i czasu, aby realnie zosta\u0142y one uznane nie tylko przez m\u0119\u017cczyzn, ale te\u017c przez siebie same za \u201elady boss\u201d. <\/span><\/p>\n Sylvia Federici wskazuje na \u015bcis\u0142y zwi\u0105zek tego, co dzia\u0142o si\u0119 z tubylcami w nowo podbitych koloniach, z sytuacj\u0105 kobiet w Europie. Uwa\u017ca ona, \u017ce w XVI wieku na starym kontynencie ich niezale\u017cno\u015b\u0107 zosta\u0142a ograniczona, a same kobiety sprowadzone do roli reproduktorek oraz stra\u017cniczek domowego porz\u0105dku \u2013 wszystko to na potrzeby akumulacji pierwotnej rozwijaj\u0105cego si\u0119 w\u00f3wczas wczesnego kapitalizmu. Uwa\u017ca ona, \u017ce moment ten nale\u017cy uzna\u0107 za najwa\u017cniejszy w procesie rozwoju spo\u0142ecze\u0144stwa kapitalistycznego i formowania nowoczesnego proletariatu. Dwie\u015bcie lat \u201epolowa\u0144 na czarownice\u201d to czas, kt\u00f3ry zapocz\u0105tkowa\u0142 spo\u0142eczn\u0105 degradacj\u0119 kobiet. I w ten spos\u00f3b powinien by\u0107 postrzegany. Dotychczas palenie na stosie kobiet by\u0142o traktowane jako element folkloru. Historycy m\u0119scy nie przywi\u0105zywali wi\u0119kszej wagi do zbadania tego zjawiska. Dopiero ruch feministyczny, jak czytamy u Federici, odkry\u0142, \u017ce <\/i>powodem palenia kobiet na stosach oraz poddawania ich najokrutniejszym torturom by\u0142 strach przed ich si\u0142\u0105 i zagro\u017ceniem dla hierarchii w\u0142adzy. Te dwie\u015bcie lat wojny prowadzonej przeciw kobietom by\u0142o punktem zwrotnym w ich historii w Europie, nale\u017cy wi\u0119c wci\u0105\u017c do tego wraca\u0107, aby zrozumie\u0107 panuj\u0105c\u0105 nadal mizogini\u0119 charakteryzuj\u0105c\u0105 relacje kobiet i m\u0119\u017cczyzn. <\/span><\/p>\n Jeste\u015bmy zatem z kobietami afryka\u0144skimi po\u0142\u0105czone momentem represji ze strony bia\u0142ego m\u0119\u017cczyzny. Tak samo jak nasze przodkinie w Europie, afryka\u0144skie kobiety zosta\u0142y zdegradowane w strukturze spo\u0142ecznej wraz z kolonizacj\u0105 kontynentu. Niestety na tym nie zako\u0144czy\u0142 si\u0119 ten proces. Wydawa\u0107 by si\u0119 mog\u0142o, \u017ce czasy, kiedy palono kobiety na stosach, to przesz\u0142o\u015b\u0107, \u017ce by\u0142 to wynik zacofania, epizod zaledwie. Niestety to nieprawda, polowania na czarownice na nowo rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 w Afryce w latach 1980\u20131990 i Federici wi\u0105\u017ce to z rozwojem kapitalizmu w by\u0142ych koloniach europejskich. Bank \u015awiatowy w ramach tak zwanej pomocy, zach\u0119ca do komercjalizacji ziem w Afryce, co powoduje rozpad lokalnych spo\u0142ecze\u0144stw, kt\u00f3re dot\u0105d wsp\u00f3lnie korzysta\u0142y z ziemi pod upraw\u0119. Na skutek tych dzia\u0142a\u0144 poza nawias spo\u0142eczny zostaj\u0105 wyrzucone starsze osoby, g\u0142\u00f3wnie kobiety, kt\u00f3re broni\u0105 \u201eniekapitalistycznych\u201d form korzystania z ziemi. Jak czytamy u Federci: <\/span><\/p>\n In other words, the battle is waged on women\u2019s bodies, because women are seen as a the main agents of resistance to the expansion of the cash economy and, as such, as useless individuals, selfishly monopolizing resources that the youth could use. From this viewpoint, the present witch hunts, no less then ideology that the World Bank promotes with regard to land, represent a complete perversion of the traditional conception of value creation, which is symbolized by the contempt that witch hunters display for the bodies of older women, whom, in Zambia, they have at times derided as \u201asterile vaginas\u2019. <\/span><\/p>\n Pogarda i brak szacunku dla starszych, m\u0105drych, samotnych kobiet, kt\u00f3re stoj\u0105 na drodze do ca\u0142kowitej komercjalizacji wszystkich dziedzin \u017cycia spo\u0142ecznego \u2013 czy nie brzmi to przera\u017caj\u0105co znajomo?<\/p>\n W poszukiwaniu innych form upami\u0119tniania kobiet <\/span><\/b><\/p>\n Jak upami\u0119tni\u0107 kobiety? Jak przywr\u00f3ci\u0107 widoczno\u015b\u0107 naszych przodki\u0144 w przestrzeni miasta? Atakowanie pomnik\u00f3w mi\u0119kkimi interwencjami mo\u017ce by\u0107 dzia\u0142aniem implikuj\u0105cym dyskusj\u0119 na ten temat. Podczas spotkania i rozmowy towarzysz\u0105cych wystawie Zuzanny Janin \u201eArchiwum uczu\u0107 ulotnych\u201d w Pamoja w Krakowie, artystka stwierdzi\u0142a, \u017ce figura (wykonana z polimeru) kobiety w ruchu, krocz\u0105cej, biegn\u0105cej i niedaj\u0105cej si\u0119 zatrzyma\u0107 jest jej zdaniem dobr\u0105 form\u0105 wsp\u00f3\u0142czesnego pomnika. Dotychczas kobiety g\u0142\u00f3wnie siedzia\u0142y. Je\u015bli nie zajmowa\u0142y si\u0119 tylko domem, to dyskutowa\u0142y w kawiarniach, zwierza\u0142y si\u0119 ze swoich problem\u00f3w, obmy\u015bla\u0142y plany i pisa\u0142y ksi\u0105\u017cki. By\u0107 mo\u017ce teraz nadszed\u0142 czas, \u017ceby wsta\u0107 i ruszy\u0107, dzia\u0142a\u0107 \u2013 i nie da\u0107 si\u0119 zatrzyma\u0107. Wykonana z \u017cywnicy rze\u017aba Majki w ruchu jest w opinii artystki personifikacj\u0105 ducha kobiet, oraz tych wszystkich os\u00f3b, kt\u00f3re nie dadz\u0105 si\u0119 ju\u017c d\u0142u\u017cej ucisza\u0107, wyklucza\u0107 i usadza\u0107. St\u0105d rosn\u0105ca w ostatnich latach popularno\u015b\u0107 marszy protestacyjnych, b\u0119d\u0105cych najlepsz\u0105 form\u0105 wyra\u017cania niezadowolenia i niepos\u0142usze\u0144stwa obywatelskiego.<\/p>\n Sto flag na stulecie uzyskania praw wyborczych w Polsce przez kobiety. 24 listopada 2018 roku<\/b><\/p>\n Marsz, czyli wsp\u00f3lny poch\u00f3d ulicami miasta, nieu\u015bwiadomiony przywilej miesza\u0144c\u00f3w demokratycznych pa\u0144stw. Marsze maj\u0105 w sobie buntowniczy charakter. Chodzi si\u0119, by wyrazi\u0107 swoje zaanga\u017cowanie. Pot\u0119ga nieuzbrojonych, zaanga\u017cowanych i traktuj\u0105cych siebie jako r\u00f3wnych maszeruj\u0105cych ulicami os\u00f3b mo\u017ce budzi\u0107 niepok\u00f3j rz\u0105dz\u0105cych. Kobiety wysz\u0142y na ulice przeciwko prezydentowi Trumpowi. S\u0142ynny Czarny Marsz sta\u0142 si\u0119 inspiracj\u0105 do wielu innych Czarnych Marszy na \u015bwiecie, w tym w Polsce. Jak wida\u0107, spacer ulicami miasta w pewnych wypadkach mo\u017ce by\u0107 form\u0105 spo\u0142ecznego zaanga\u017cowania i implikowa\u0107 dzia\u0142ania o charakterze politycznym. Wsp\u00f3lne marsze, podczas kt\u00f3rych uczestniczki i uczestnicy manifestuj\u0105 swoje pogl\u0105dy, s\u0105 form\u0105 spo\u0142ecznego niepos\u0142usze\u0144stwa. Odk\u0105d w Polsce rz\u0105dzi konserwatywna partia polityczna PiS, cz\u0119sto mamy okazj\u0119 je ogl\u0105da\u0107 i uczestniczy\u0107 w nich.<\/p>\n Inicjatorki marszu Stu Flag w listopadzie 2018 roku chcia\u0142y upami\u0119tni\u0107 rocznic\u0119 stulecia wywalczenia przez kobiety praw wyborczych w Polsce. Obchodzili\u015bmy ten dzie\u0144 tak hucznie w du\u017cej mierze dlatego, \u017ce te prawa do samostanowienia zn\u00f3w s\u0105 w naszym kraju zagro\u017cone. Zaproszenie do udzia\u0142u w marszu zosta\u0142o skierowane do szerokiego grona os\u00f3b z ca\u0142ej Polski, ka\u017cdy m\u00f3g\u0142 do\u0142\u0105czy\u0107 ze swoj\u0105 flaga albo transparentem. Na marszu w Warszawie pojawi\u0142y si\u0119 prace nie tylko znanych artystek, artyst\u00f3w, ale te\u017c innych os\u00f3b przyby\u0142ych z r\u00f3\u017cnych miast, w tym moich student\u00f3w. Inicjatywa zgromadzi\u0142a po\u0142\u0105czone przekazem, a zr\u00f3\u017cnicowane form\u0105 flagi i transparenty, a by\u0142o ich du\u017co wi\u0119cej ni\u017c zak\u0142adane sto sztuk. Uczestnicy nios\u0105c je w pochodzie w deszczowy listopadowy dzie\u0144 Krakowskim Przedmie\u015bciem w Warszawie, prezentowali form\u0119 przemieszczaj\u0105cej si\u0119 wystawy \u2013 ogl\u0105daj\u0105cy stali w miejscu, a sztuka by\u0142a w ruchu. \u201eMake women great again!\u201d, \u201eBez r\u00f3\u017cnicy p\u0142ci!\u201d, \u201eNic o nas bez nas!\u201d \u2013 to tylko niekt\u00f3re z hase\u0142. Ta wizualna interwencja w przestrze\u0144 miasta by\u0142a wa\u017cnym manifestem budz\u0105cego si\u0119 ducha s\u0142abego oporu oraz umiej\u0119tno\u015bci bycia razem. <\/span><\/p>\n Kopernik te\u017c by\u0142a kobiet\u0105!<\/b><\/p>\n Za inn\u0105 form\u0119 upami\u0119tniania i wizualnej interwencji mo\u017cna uzna\u0107 mural, zrealizowany w ramach mojej praktyki dydaktycznej ze studentkami i studentami Instytutu Sztuki Medi\u00f3w Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie. W pracowni, kt\u00f3r\u0105 prowadz\u0119, anga\u017cuj\u0119 studentki i student\u00f3w w dzia\u0142ania dotycz\u0105ce aktualnych problem\u00f3w spo\u0142ecznych i politycznych, ze szczeg\u00f3lnym zwr\u00f3ceniem uwagi na kwestie kobiet. Wiosn\u0105 2019 roku zrealizowali\u015bmy wsp\u00f3lnie mural upami\u0119tniaj\u0105cy pierwsze polskie feministki, kobiety, kt\u00f3re walczy\u0142y o prawo do edukacji oraz samodzielno\u015bci i niezale\u017cno\u015bci finansowej, w\u0142asnej i przysz\u0142ych pokole\u0144. Spo\u015br\u00f3d wielu postaci wybrali\u015bmy pi\u0119\u0107 i w ramach obchod\u00f3w Roku Kobiet na ASP w Krakowie zrealizowali\u015bmy mural zatytu\u0142owany Kopernik te\u017c by\u0142a kobiet\u0105<\/i>. Chcieli\u015bmy upami\u0119tni\u0107 kobiety anga\u017cuj\u0105ce si\u0119 w kwestie spo\u0142eczne, bardzo s\u0142abo (lub wcale) obecne w powszechnej \u015bwiadomo\u015bci i narracji historycznej. A ju\u017c na pewno nie maj\u0105 pomnik\u00f3w. W tym dzia\u0142aniu bardzo wa\u017cna jest praca ze studentami, m\u0142ode pokolenie czasem nie ma \u015bwiadomo\u015bci, \u017ce to, co dzi\u015b jest dla nich oczywiste i dost\u0119pne, nie zawsze takie by\u0142o, \u0142\u0105cznie z demokracj\u0105. Sytuacja polityczna w Europie, w tym w Polsce, z zaskakuj\u0105co du\u017cym poparciem prawicowej partii politycznej mocno zwi\u0105zanej z Ko\u015bcio\u0142em i wypaczonym rozumieniem religii, jest zagro\u017ceniem dla wszystkich, kt\u00f3rzy nie \u017cyj\u0105 zgodnie z tradycyjnym podzia\u0142em r\u00f3l spo\u0142ecznych oraz modelem rodziny. My, kobiety, zn\u00f3w czujemy si\u0119 zagro\u017cone, sto lat od naszej emancypacji prawicowy rz\u0105d zn\u00f3w chce na nas na\u0142o\u017cy\u0107 ograniczenia, roszcz\u0105c sobie prawo do naszych cia\u0142 oraz ingeruj\u0105c w prywatne \u017cycie, w nasze decyzje, zamykaj\u0105c nam usta. Dlatego tak wa\u017cne jest ci\u0105g\u0142e pami\u0119tanie o przesz\u0142o\u015bci oraz ponowne jej odczytywanie z perspektywy feministycznej. Wybrane przez nas kobiety by\u0142y prekursorkami feminizmu w Polsce. Jedn\u0105 z nich jest zwi\u0105zana z ruchami spo\u0142ecznymi i niepodleg\u0142o\u015bciowymi Narcyza \u017bmichowska. Zajmowa\u0142a si\u0119 opracowywaniem programu kszta\u0142cenia dla dziewcz\u0105t. Uwa\u017ca\u0142a, \u017ce edukacja umo\u017cliwi im podejmowanie \u015bwiadomych decyzji przy wyborze drogi \u017cyciowej innej ni\u017c stereotypowe role \u017cony i matki.<\/p>\n Nauczycielk\u0105 \u017bmichowskiej by\u0142a <\/i>Klementyna Hoffmanowa, r\u00f3wnie\u017c upami\u0119tniona na muralu, pierwsza w Polsce kobieta, dla kt\u00f3rej w\u0142asna praca tw\u00f3rcza sta\u0142a si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142em utrzymania. W swojej dzia\u0142alno\u015bci spo\u0142ecznej i pedagogicznej mocno forsowa\u0142a postulat ekonomicznego usamodzielnienia si\u0119 kobiet.<\/p>\n Aby u\u0142atwi\u0107 i o\u015bmieli\u0107 kobiety do aplikowania na uczelnie wy\u017csze, z inicjatywy kolejnej upami\u0119tnionej w muralu \u2013 Kazimiery Bujwidowej \u2013 rozpocz\u0119to akcje pisania indywidualnych i zbiorowych poda\u0144. Przynios\u0142o to zamierzony rezultat, bo ju\u017c 1896 roku przyj\u0119to pierwsze studentki. Bujwidowa anga\u017cowa\u0142a si\u0119 ona r\u00f3wnie\u017c w polityczne poparcie dla pierwszej kandydatki na sejm Marii Dul\u0119bianki (tak\u017ce na muralu). Dul\u0119bianka by\u0142a dzia\u0142aczk\u0105 spo\u0142eczn\u0105, feministk\u0105, malark\u0105, pisark\u0105, anga\u017cowa\u0142a si\u0119 w d\u0105\u017cenia niepodleg\u0142o\u015bciowe. Dzia\u0142a\u0142a na rzecz r\u00f3wnouprawnienia kobiet, w tym dopuszczenia kobiet do studiowania w Szkole Sztuk Pi\u0119knych w Krakowie. Zofia Stryje\u0144ska, kolejna z naszych bohaterek, nie mog\u0105c poj\u0105\u0107 studi\u00f3w na wspomnianej uczelni, wyjecha\u0142a do Wiednia, by tam podaj\u0105c si\u0119 za swojego brata, przez rok studiowa\u0107 malarstwo w m\u0119skim przebraniu. Dwukrotnie zamkni\u0119ta w szpitalu psychiatrycznym przez swojego m\u0119\u017ca, ca\u0142e \u017cycie zmaga\u0142a si\u0119 z tym, \u017ce odstaje od szablonu uleg\u0142ej, pos\u0142usznej i cichej kobiety. Mia\u0142a ogromny temperament i charyzm\u0119, gdyby urodzi\u0142a si\u0119 m\u0119\u017cczyzn\u0105, z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 zyska\u0142aby wielk\u0105 s\u0142aw\u0119, jako kobieta uwa\u017cana za\u015b by\u0142a za wariatk\u0119. Chcieli\u015bmy j\u0105 upami\u0119tni\u0107, aby sta\u0142a si\u0119 inspiracja dla innych kobiet.<\/p>\n Pomnik W\u0142\u00f3kniarek<\/b><\/p>\n \u0141\u00f3d\u017a jest miastem zbudowanym dzi\u0119ki rozwojowi przemys\u0142u tekstylnego. Uros\u0142o w si\u0142\u0119, b\u0119d\u0105c g\u0142\u00f3wnym producentem tkanin w Europie \u015arodkowo-Wschodniej ju\u017c w XIX wieku. Pot\u0119\u017cne fabryki upa\u0144stwowione po II wojnie \u015bwiatowej w PRL-u zatrudnia\u0142y g\u00f3wnie kobiety. To one przyczyni\u0142y si\u0119 do rozwoju tego miasta. Dzi\u015b czynione s\u0105 starania, by powsta\u0142 Pomnik W\u0142\u00f3kniarek w \u0141odzi \u2013 kilka organizacji spo\u0142ecznych po\u0142\u0105czy\u0142o si\u0142y we wsp\u00f3lnej inicjatywie jego ufundowania. Pomys\u0142odawcy pomnika <\/span>zdaj\u0105 sobie spraw\u0119, \u017ce taka realna forma ich upami\u0119tnienia mo\u017ce by\u0107 tylko listkiem figowym przykrywaj\u0105cym brak innych dzia\u0142a\u0144 na rzecz wsparcia wci\u0105\u017c \u017cyj\u0105cych pracownic, kt\u00f3re borykaj\u0105 si\u0119 z problemami zdrowotnymi b\u0119d\u0105cymi wynikiem pracy w szkodliwych warunkach przez wiele lat. Dlatego postuluj\u0105 r\u00f3wnocze\u015bnie o obj\u0119cie by\u0142ych pracownic programem wsparcia. <\/span><\/p>\n Tutaj dochodz\u0119 do wa\u017cnej kwestii zwi\u0105zanej z form\u0105 upami\u0119tniania. Jak ju\u017c pisa\u0142am, uwa\u017cam, \u017ce feministyczne sposoby upami\u0119tniania nie mog\u0105 powiela\u0107 tych patriarchalnych, maj\u0105cych posta\u0107 ci\u0119\u017ckich figuratywnych pomnik\u00f3w z br\u0105zu. Powinny mie\u0107 form\u0119 adekwatn\u0105 do pogl\u0105d\u00f3w oraz idei g\u0142oszonych obecnie przez ezofeminizm, m\u00f3wi\u0105cych o zr\u00f3wnowa\u017conym \u017cyciu gatunk\u00f3w oraz poszanowaniu planety i \u017cycia innych istot. \u015amia\u0142o\u015b\u0107 i pycha towarzysz\u0105ce stawianiu trwa\u0142ych (w przekonaniu s\u0142awi\u0105cych), monumentalnych pomnik\u00f3w nie idzie w parze z warto\u015bciami popieranymi przez feminizm. Odpowiednia wydaje si\u0119 posta\u0107 bardziej efemeryczna, ulotna, dzia\u0142aj\u0105ca na zmys\u0142y.<\/p>\n Wyobra\u017cam sobie, \u017ce mog\u0142aby to by\u0107 stumetrowa rabata pe\u0142na kwiat\u00f3w, wygl\u0105daj\u0105ca jak pas tkaniny w\u0142a\u015bnie wyprodukowanej w fabryce. Oczywi\u015bcie kwit\u0142aby sezonowo (my\u015bl\u0105c o pomnikach zawsze bierzmy pod uwag\u0119, \u017ce materia\u0142, z kt\u00f3rego b\u0119d\u0105 wykonane, musi by\u0107 bardzo odporny na czynniki \u015brodowiska, pogody, s\u0142o\u0144ce, deszcz, mr\u00f3z, zawsze prezentuj\u0105cy si\u0119 w niezmiennej formie). Ta jednak by\u0142a zmienia\u0142aby si\u0119 wraz z porami roku. B\u0119d\u0105ca kompozycj\u0105 ro\u015blin, kt\u00f3re \u017cyj\u0105 w r\u00f3\u017cnych sezonach, pozostaj\u0105 atrakcyjne wizualnie r\u00f3wnie\u017c zim\u0105 i przypominaj\u0105 o przemijaniu i wci\u0105\u017c powtarzaj\u0105cym si\u0119 cyklu narodzin i \u015bmierci. I tu zn\u00f3w wracamy do kwiat\u00f3w, tyle \u017ce \u017cywych. <\/span><\/p>\n Konkluzja<\/b><\/p>\n Pomnik jest pewnego rodzaju archiwum, zapisem\/upami\u0119tnieniem wydarze\u0144 lub os\u00f3b wa\u017cnych dla to\u017csamo\u015bci oraz pami\u0119ci danej grupy spo\u0142ecznej czy narodowej. Dlatego podsumowuj\u0105c ten rozdzia\u0142, odnios\u0119 si\u0119 do tekstu Ewy Majewskiej, w kt\u00f3rym rozwa\u017ca ona sposoby, w jakie powinno by\u0107 tworzone feministyczne archiwum. Teoretyczka forsuje koncepcj\u0119 rewolucyjnego reformizmu jako form\u0119 p\u0142ynnego, niewymagaj\u0105cego ca\u0142kowitego zanegowania i odrzucenia istniej\u0105cych zapis\u00f3w, tworzenia archiwum feministycznego. Dzia\u0142anie to \u201etranswersalnie przekracza zu\u017cyt\u0105 ju\u017c, w jej przekonaniu, formu\u0142\u0119 stabilizuj\u0105c\u0105 podzia\u0142 na \u00bbreform\u0119\u00ab i \u00bbrewolucj\u0119\u00ab\u201d. Om\u00f3wione przeze mnie w tym rozdziale prace charakteryzuje tymczasowo\u015b\u0107, interwencyjny charakter, swoj\u0105 obecno\u015bci\u0105 zak\u0142\u00f3caj\u0105 zastany porz\u0105dek, s\u0105 dzia\u0142aniami wbrew niemu. Stanowi\u0105 \u017cywy komentarz implikuj\u0105cy dyskusj\u0119, niejako wyszukuj\u0105cy \u201edziur\u201d, kt\u00f3re mog\u0105 zosta\u0107 przechwycone oraz zaj\u0119te przez inne narracje. Tylko takie dzia\u0142anie, w mojej opinii, stworzy pe\u0142niejszy obraz rzeczywisto\u015bci. U\u017cycie tego, co niskie, zwyczajne, codzienne, podlegaj\u0105ce up\u0142ywowi czasu, jest form\u0105 s\u0142abego, ale skutecznego oporu. Mural, marsz z flagami i transparentami, koszulki z napisami, efemeryczne instalacje z tkanin oraz \u017cywe ro\u015bliny. Utrwalanie wiedzy o kobietach i ich kulturotw\u00f3rczej i politycznej sprawczo\u015bci mo\u017ce odbywa\u0107 si\u0119 poprzez takie interwencje, ci\u0105g\u0142e dyskusje i rozmowy. Nie chodzi o to, by podwa\u017ca\u0107 i burzy\u0107 ca\u0142kowicie, ale by ten op\u00f3r wobec patriarchalnego kanonu uczyni\u0107 narz\u0119dziem i elementem feministycznego archiwum. <\/span><\/p>\n <\/p>\n <\/span><\/i>","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Ma\u0142gorzata Markiewicz Wizualne interwencje (Nie)widzialne cia\u0142o(kobiece) Gdzie by\u0142y kobiety przez ostatnie tysi\u0105clecie? Co o nich…<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":2663,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/malgorzatamarkiewicz.com.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2658"}],"collection":[{"href":"https:\/\/malgorzatamarkiewicz.com.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/malgorzatamarkiewicz.com.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/malgorzatamarkiewicz.com.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/malgorzatamarkiewicz.com.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2658"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/malgorzatamarkiewicz.com.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2658\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2664,"href":"https:\/\/malgorzatamarkiewicz.com.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2658\/revisions\/2664"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/malgorzatamarkiewicz.com.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/2663"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/malgorzatamarkiewicz.com.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2658"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/malgorzatamarkiewicz.com.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2658"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/malgorzatamarkiewicz.com.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2658"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"http:\/\/malgorzatamarkiewicz.com.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/P1080851.jpg\")
<\/a> ![\"\"](\"http:\/\/malgorzatamarkiewicz.com.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/P1080856.jpg\")
<\/a> ![\"\"](\"http:\/\/malgorzatamarkiewicz.com.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/P1080898.jpg\")
<\/a> ![\"\"](\"http:\/\/malgorzatamarkiewicz.com.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/P1090145.jpg\")
<\/a> ![\"\"](\"http:\/\/malgorzatamarkiewicz.com.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/P1090138.jpg\")
<\/a><\/p>\n